Odrzucenie spadku i inne przypadki, kiedy potencjalny spadkobierca nie dziedziczy

Artykuł, który właśnie czytasz, jest częścią cyklu wpisów dotyczących szeroko pojętego prawa spadkowego. Poprzednie to:

• „Zasady dziedziczenia i stwierdzenie nabycia spadku”,
• „Dział spadku” oraz
• „Wydziedziczenie oraz wyłączenie od dziedziczenia”.

W tym materiale chcę Ci wyjaśnić, kiedy zachodzą przypadki, w których dana osoba, z punktu widzenia prawnego, znajduje się wprawdzie w kręgu potencjalnych spadkobierców, ale pomimo tego nie dziedziczy po spadkodawcy.

Z tego wpisu dowiesz się:

• Kiedy potencjalny spadkobierca nie dziedziczy
• Czy osoby które nie chcą dziedziczyć mogą odrzucić spadek
• Jaki jest termin do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku
• Jakie są zasady odrzucenia spadku
• Jakie są skutki prawne odrzucenia spadku
• Czy Skarb Państwa lub gmina mogą odrzucić spadek
• Jakie osoby nie mogą dziedziczyć
• Jakie osoby mogą być uznane za niegodne dziedziczenia
• Kiedy spadkobiercy są powołani na podstawie nieważnego testamentu
• W jaki sposób można zawrzeć ze spadkodawcą umowę o zrzeczeniu się dziedziczenia
• Często zadawane pytania oraz odpowiedzi na nie znajdziesz na końcu artykułu

Kiedy potencjalny spadkobierca nie dziedziczy?

Polskie prawo spadkowe zna kilka przypadków, kiedy potencjalny spadkobierca nie dziedziczy. Należą do nich:

• osoby, które nie mogą być spadkobiercami,
• osoby, które nie chcą dziedziczyć i odrzuciły spadek,
• osoby uznane za niegodne dziedziczenia,
• osoby powołane na podstawie nieważnego testamentu,
• osoby, które zawarły ze spadkodawcą umowę o zrzeczeniu się dziedziczenia,
• osoby „wydziedziczone”,
• osoby wyłączone od dziedziczenia,

Dwa ostatnie przypadki opisałem w artykule: „Wydziedziczenie oraz wyłączenie od dziedziczenia”.

Odrzucenie spadku, czyli osoby, które nie chcą dziedziczyć

Musisz wiedzieć, że spadkobierca nie jest jedynie bezwolnym przedmiotem woli spadkodawcy czy też zasad dziedziczenia ustawowego. Może on bowiem podjąć decyzję czy chce przyjąć przypadający mu spadek.

Wprawdzie w myśl obowiązujących przepisów spadkobiercy ustawowi nabywają spadek wraz z jego otwarciem, co następuje z chwilą śmierci spadkodawcy, zaś testamentowi – z chwilą otwarcia i ogłoszenia aktu ostatniej woli testatora – nie ma to jednak charakteru ostatecznego. Spadkobierca ma bowiem prawo w odpowiednim terminie spadek przyjąć lub też odrzucić. Generalnie zarówno jedno jak i drugie dokonuje się na podstawie złożonego przez niego oświadczenia – ponieważ zasady w tym zakresie są takie same tak dla oświadczenia o przyjęciu spadku, jak i o jego odrzuceniu, opiszę je wspólnie.

W jaki sposób złożyć oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku?

Oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku może zostać złożone przed:

• sądem lub
• notariuszem,

przy czym wybór jednego z tych sposobów zależy od woli spadkobiercy.

Zgodnie z obowiązującymi przepisami, można je złożyć ustnie lub na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym.

Czynność tą można wykonać osobiście lub przez pełnomocnika. W tym ostatnim przypadku pełnomocnictwo w tym przedmiocie powinno mieć formę pisemną z podpisem urzędowo poświadczonym.

Oświadczenie składa się przed sądem:

• rejonowym, w którego okręgu znajduje się miejsce zamieszkania lub pobytu składającego oświadczenie, bądź
• w sądzie spadku w toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku,

Musisz wiedzieć, że raz złożonego oświadczenia nie można już odwołać, chyba, że nastąpiło to pod wpływem błędu lub groźby, co jednak należy udowodnić przed sądem. Poza tym, jeżeli zostało ono złożone pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu – jest nieważne, a więc nie wywołuje żadnych skutków prawnych.

Jeżeli przed upływem terminu do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku spadkobierca zmarł nie dokonawszy tego, może ono zostać złożone przez jego spadkobierców. Termin, który jest na to przewidziany nie może się skończyć wcześniej aniżeli ten, który przysługuje do złożenia oświadczenia co do spadku po takim zmarłym.

Jaki jest termin do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku?

Zgodnie z obowiązującymi przepisami, oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku może być złożone w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania do dziedziczenia. Dla spadkobiercy ustawowego oznacza to dzień, w którym powziął on wiadomość o śmierci spadkodawcy. Dla spadkobiercy testamentowego jest to data, w której dowiedział się o powołaniu go do spadku w testamencie.

Zastrzec jednak trzeba, że brak oświadczenia spadkobiercy we wskazanym czasie jest jednoznaczne z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Wyjaśnienie czym jest przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza znajdziesz w moim wpisie: „Dział spadku”.

Do zachowania powyższego terminu, wystarcza złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o jego odebranie.

Warto wspomnieć, iż w przypadku gdy złożenie oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku wymaga zezwolenia sądu, bieg terminu ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania sądowego w tym przedmiocie.

Jakie są zasady odrzucenia spadku?

Musisz wiedzieć, że co do zasady, spadkobierca nie może dokonać odrzucenia spadku częściowo, tj. w pewnym zakresie spadek przyjąć, a w pewnym z niego zrezygnować. Odrzucenie więc, z nielicznymi wyjątkami, dotyczyć będzie zawsze całości spadku.

Zasadą jest ponadto, że spadkobierca powołany do spadku zarówno z mocy testamentu, jak i z mocy ustawy może go odrzucić jako spadkobierca testamentowy, a z kolei przyjąć jako spadkobierca ustawowy.

Przyjmuje się, że w przypadku spadkobiercy ustawowego termin do odrzucenia spadku rozpoczyna bieg w dniu, gdy dowiedział się o otwarciu spadku. Dla spadkobiercy ustawowego dziedziczącego w dalszej kolejności, przeważnie istotna jest natomiast chwila, w której dowiedział się on o wyłączeniu od dziedziczenia spadkobiercy dziedziczącego we wcześniejszej kolejności. Tym samym, brak wiedzy o odrzuceniu spadku przez pierwszorzędnych spadkobierców oznacza, że termin na odrzucenie spadku przez dalszych spadkobierców nie rozpoczyna swojego biegu.

Jakie są skutki prawne odrzucenia spadku?

Spadkobierca, który dokonał odrzucenia spadku, zostaje wyłączony od dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku. Oznacza to, że nie otrzymuje on żadnej części majątku należącego do schedy spadkowej, ale też z kolei, nie odpowiada za długi związane ze spadkiem. Dziedziczyć mogą jednak jego zstępni, a więc dzieci, wnuki, prawnuki, etc.

Osoba odrzucająca spadek nie ma także prawa do zachowku. O tym czym jest zachowek piszę w artykule: „Wydziedziczenie oraz wyłączenie od dziedziczenia”.

Jeżeli odrzucenia spadku dokonają wszyscy spadkobiercy testamentowi, wówczas ma miejsce dziedziczenie ustawowe, którego zasady i kolejność regulują przepisy Kodeksu cywilnego.

Pamiętać także należy, iż w razie, gdy spadkobierca odrzucił spadek w taki sposób, iż dokonał w ten sposób pokrzywdzenia swoich wierzycieli, każdy z nich może żądać, aby czynność ta została uznana przez sąd w stosunku do niego za bezskuteczną. Uznania odrzucenia spadku za bezskuteczne można żądać w ciągu sześciu miesięcy od chwili powzięcia wiadomości o odrzuceniu spadku, lecz nie później niż przed upływem trzech lat od jego dokonania.

Czy Skarb Państwa lub gmina mogą odrzucić spadek?

Kodeks cywilny stanowi, że Skarb Państwa ani gmina nie mogą odrzucić spadku, który im przypadł z mocy ustawy. Zaznaczyć przy tym trzeba, że podmioty te nie składają oświadczenia o przyjęciu spadku, a on sam jest uważany za przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza.

Jakie osoby nie mogą dziedziczyć?

Zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego nie dziedziczą osoby, które nie mogą być spadkobiercami. Do kręgu tego należą:

• osoby fizyczne, która nie żyją w chwili otwarcia spadku, więc wcześniej doszło do ich zgonu,
• osoby prawne, który w tym czasie już nie istnieją, na przykład spółka z o.o., która została wykreślona z Krajowego Rejestru Sądowego,
• dziecko, które było poczęte w chwili otwarcia, lecz nie urodziło się żywe,
• fundacje lub fundacje rodzinne, które wprawdzie zostały ustanowione w testamencie przez spadkodawcę, jednakże nie zostały wpisane do rejestru w ciągu dwóch lat od jego ogłoszenia.

Jakie osoby mogą być uznane za niegodne dziedziczenia?

Na początek wyjaśnię Ci, że niegodność dziedziczenia zachodzi w przypadku, gdy krewny spadkodawcy w normalnych okolicznościach były powołany do spadku, jednak jego zachowanie za życia tego drugiego było tak negatywne wobec niego, że zostaje pozbawiony do tego prawa. Jeśli chodzi o prawo do zachowku oraz dziedziczenie przez zstępnych, to kształtuje się ono tak samo, jak w przypadku odrzucenia spadku.

Jakie zachowania mogą przesądzić o uznaniu za niegodnego dziedziczenia? Zachodzą one, gdy spadkobierca:

• dopuścił się umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy, na przykład pobił go lub okradł,
• podstępem lub groźbą nakłonił spadkodawcę do sporządzenia lub odwołania testamentu albo w taki sam sposób przeszkodził mu w dokonaniu jednej z tych czynności,
• umyślnie ukrył lub zniszczył testament spadkodawcy, podrobił go lub przerobił albo też świadomie skorzystał z testamentu, który w taki sposób został naruszony przez inną osobę,
• uporczywie uchylał się od wykonywania wobec spadkodawcy obowiązku alimentacyjnego określonego co do wysokości umową, orzeczeniem sądowym, ugodą zawartą przed sądem albo innym organem,
• uporczywie uchylał się od wykonywania obowiązku pieczy nad spadkodawcą, w szczególności wynikającego z władzy rodzicielskiej, opieki, sprawowania funkcji rodzica zastępczego, małżeńskiego obowiązku wzajemnej pomocy albo obowiązku wzajemnego szacunku oraz wspierania się rodzica i dziecka.

Aby spadkobierca został uznany za niegodnego dziedziczenia, konieczne jest wszczęcie i przeprowadzenie specjalnego postępowania sądowego o odrębnym charakterze. Sprawę o niegodność dziedziczenia może wytoczyć każdy, kto ma w tym interes.

Musisz pamiętać, że z żądaniem takim może wystąpić w ciągu roku od dnia, w którym dowiedziałeś się o przyczynie niegodności, nie później jednak niż przed upływem lat trzech od daty otwarcia spadku.

Zastrzec trzeba, że spadkobierca nie może być uznany za niegodnego, jeżeli spadkodawca mu przebaczył. Jeżeli w chwili przebaczenia spadkodawca nie miał zdolności do czynności prawnych, jest ono skuteczne tylko wtedy, gdy nastąpiło z dostatecznym rozeznaniem.

Kiedy spadkobiercy są powołani na podstawie nieważnego testamentu?

Osoby powołane na podstawie nieważnego testamentu nie mogą dziedziczyć. Przyczyny nieważności aktu ostatniej woli są wymienione w Kodeksie cywilnym i mają miejsce, gdy został on sporządzony:

• w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli,
• pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał w takich warunkach, nie sporządziłby testamentu tej treści,
• pod wpływem groźby.

Musisz pamiętać, że na nieważność testamentu z powyższych przyczyn nie można się powołać po upływie lat trzech od dnia, w którym osoba mająca w tym interes dowiedziała się o przyczynie nieważności, a w każdym razie po upływie lat dziesięciu od otwarcia spadku.

Dodać trzeba, iż nieważny jest również testament, co do którego nie zachowano przepisanej prawem formy – pisałem o tym w artykule: „Zasady dziedziczenia i stwierdzenie nabycia spadku”.

Podważyć testament z powodu nieważności może każdy, kogo praw dotyczy wynik postępowania spadkowego, a więc ma w tym interes. Kwestionować go można w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku lub w postępowaniu o uchylenie lub zmianę tego postanowienia. Dopuszcza się także powództwo o ustalenie ważności lub nieważności testamentu, jeżeli interes powoda w powyższym postępowaniu nie może być zaspokojony.

W jaki sposób można zawrzeć ze spadkodawcą umowę o zrzeczeniu się dziedziczenia?

Jeżeli spadkobierca ustawowy nie chce dziedziczyć po przyszłym spadkodawcy, może zawrzeć z nim umowę o zrzeczeniu się dziedziczenia. Jest więc możliwe zrzeczenie się spadku za życia np. rodziców. Nie jest to dopuszczalne w przypadku spadkobiercy testamentowego. Oznacza to, że spadkobierca z ustawy, który skutecznie zrzekł się dziedziczenia może zostać powołany do spadku na podstawie testamentu.

Jeśli chodzi o zagadnienie – zrzeczenie się dziedziczenia a zachowek – piszę o tym poniżej.

Musisz pamiętać, że opisywana umowa powinna być zawarta w postaci aktu notarialnego. W razie niedochowania tej formy będzie ona nieważna, a więc nie wywoła żadnych skutków prawnych.

Zrzeczenie się dziedziczenia:

• może być ograniczone jedynie do prawa do zachowku w całości lub w części (zrzeczenie się zachowku jest w polskim prawie dopuszczalne dopiero od 2023 roku),
• na korzyść innej osoby uważa się w razie wątpliwości za zrzeczenie się pod warunkiem, że ta osoba będzie dziedziczyć,
• obejmuje również zstępnych zrzekającego się, chyba że strony umówiły się inaczej.

Zasadą jest, że zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje także zstępnych osoby, która dokonała takiej czynności. Zarówno ona, jaki i oni zostają wyłączeni od dziedziczenia, tak jakby nie dożyli otwarcia spadku.

Zrzeczenie się dziedziczenia może zostać uchylone przez umowę zawartą pomiędzy tym, kto zrzekł się dziedziczenia, a tym, po kim się dziedziczenia zrzeczono. Powinna ona być zawarta w formie aktu notarialnego.

Na koniec warto dodać, że polskie prawo nie przewiduje dopuszczalności takiej czynności, jaką jest zrzeczenie się spadku na rzecz innej osoby. Tak więc zrzeczenie się spadku po ojcu na rzecz matki nie jest więc możliwe. Nie jest również dopuszczalne zrzeczenie się udziału w spadku na rzecz innego spadkobiercy. Nie wchodzi też w grę zrzeczenie się spadku na rzecz innej osoby u notariusza.