Wydziedziczenie oraz wyłączenie od dziedziczenia to instytucje prawa spadkowego, które umożliwiają pozbawienie prawa do sukcesji, pomimo, iż osoba, wobec której zostały one zastosowane formalnie należy od do kręgu spadkobierców. O pozostałych przypadkach pisałem w artykule: „Odrzucenie spadku i inne przypadki, kiedy potencjalny spadkobierca nie dziedziczy”.
Zachęcam do zapoznania się z innymi moimi wpisami dotyczącymi prawa spadkowego – „Zasady dziedziczenia i stwierdzenie nabycia spadku” oraz „Dział spadku” oraz „Odrzucenie spadku i inne przypadki, kiedy potencjalny spadkobierca nie dziedziczy” – znajdziesz w nich wiele przydatnych informacji.
Z tego artykułu dowiesz się:
- Co to jest wydziedziczenie,
- Czym jest zachowek,
- Kiedy wydziedziczenie jest możliwe,
- Na czym polega „uporczywe postępowanie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego”
- Na czym polegają umyślne przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności oraz rażąca obraza czci
- Na czym polega „niedopełnianie obowiązków rodzinnych”
- Jakie osoby mogą być wydziedziczone
- W jaki sposób można dokonać wydziedziczenia
- Jakie są skutki prawne wydziedziczenia
- Kiedy wydziedziczenie nie jest możliwe
- Co to jest wyłączenie od dziedziczenia
- Wyłączenie od dziedziczenia w testamencie
- Wyłączenie od dziedziczenia w drodze postępowania sądowego
- Kto może żądać wyłączenia małżonka od dziedziczenia
- Jaki jest termin do złożenia powództwa o wyłączenie małżonka od dziedziczenia
- Jakie są skutki prawne wyroku wyłączającego małżonka od dziedziczenia
- Często zadawane pytania oraz odpowiedzi na nie znajdziesz na końcu artykułu
Co to jest wydziedziczenie?
Wydziedziczenie oznacza pozbawienie przez spadkodawcę prawa do zachowku osób uprawnionych do jego otrzymania.
Jest ono bardzo często mylone z tzw. testamentem negatywnym, w którym spadkodawca pozbawia spadkobiercę jedynie przypadającego mu udziału w spadku, nie wyłącza go jednak całkowicie z dziedziczenia poprzez odebranie prawa do zachowku, którego ten może cały czas dochodzić. Tę rolę pełni właśnie „wydziedziczenie”.
Czym jest zachowek?
Zachowek jest instytucją prawa spadkowego, która ma na celu ochronę najbliższych krewnych spadkodawcy.
Jego istota polega na tym, że zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z tytułu dziedziczenia ustawowego, należy się połowa wartości udziału spadkowego, który by im przypadał przy spadkobraniu na podstawie ustawy. Udział ten ulega powiększeniu do wartości dwóch trzecich, w przypadku, gdy uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni.
Musisz wiedzieć, że zstępnym jest każdy kolejny potomek tej samej osoby, a więc jej dziecko, wnuk, prawnuk, praprawnuk, etc.
Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, czy też w poprzez zapis, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do jego pokrycia.
Dochodzi się go poprzez wniesienie pozwu o jego zapłatę do sądu ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeśli nie da się go ustalić na terenie Rzeczypospolitej Polskiej, powództwo wytacza się przed sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub też jego część.
Kiedy wydziedziczenie jest możliwe?
Wydziedziczenie jest możliwe tylko i wyłącznie w przypadkach wskazanych w przepisach Kodeksu cywilnego. Może ono zostać zastosowane wobec uprawnionego do zachowku, gdy ten:
- wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
- dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu, wolności albo rażącej obrazy czci,
- uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych,
Na czym polega „uporczywe postępowanie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego”?
„Uporczywe postępowanie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego” polega na takim zachowaniu spadkobiercy, które narusza powszechnie przyjęte normy właściwego postępowania i zasługuje na społeczne potępienie. Musi więc ono mieć charakter negatywny, naruszający w sposób rażący istniejące zasady moralne. Jako przykłady takiego zachowania można wymienić prowadzenie przez spadkobiercę nagannego trybu życia w postaci działalności przestępczej, alkoholizmu, narkomanii, hazardu czy też dopuszczanie się zaniedbywania dobra rodziny.
Zastrzec jednak trzeba, że takie zachowanie spadkobiercy nie będzie stanowić podstawy do wydziedziczenia, jeżeli spadkodawca je akceptował, na przykład przyjmując zyski pochodzące z przestępstwa, takie jak pieniądze, czy nieruchomości z pełną świadomością, jakie jest ich źródło. Zachowanie spadkobiercy musi mieć charakter „uporczywy”.
Co oznacza „uporczywość”?
Oznacza ona pewną długotrwałość nagannego postępowania spadkobiercy, bądź też powtarzalność nieprawidłowych zachowań, niekoniecznie tego samego rodzaju.
Na czym polegają umyślne przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności oraz rażąca obraza czci?
Pojęcie „umyślności” przestępstwa oznacza popełnienie zbrodni lub występku w dwóch postaciach:
- w zamiarze bezpośrednim, kiedy sprawca po prostu chce popełnić przestępstwo,
- w zamiarze ewentualnym, gdy przewiduje on możliwość czynu zabronionego i godzi się na to.
Powinieneś wiedzieć, że do najczęściej popełnianych przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności należą:
- pobicie,
- spowodowanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu,
- uszkodzenie ciała,
- nieudzielenie pomocy w niebezpieczeństwie,
Z rażącą obrazą czci mamy do czynienia, gdy spadkobierca dopuszcza się wobec spadkodawcy jego znieważania lub zniesławienia.
Na czym polega „niedopełnianie obowiązków rodzinnych”?
Zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, na każdym członku rodziny spoczywa szereg obowiązków, które musi on spełniać, aby zapewnić jej prawidłowy rozwój. Obowiązki te obejmują przede wszystkim konieczność utrzymywania więzi rodzinnych, wzajemnego wspierania się oraz udzielania sobie opieki i pomocy z uwagi, na przykład, na wiek, stan zdrowia, czy też sytuację życiową.
Zachowanie spadkobiercy polegające na niedopełnianiu tego rodzaju powinności wobec spadkodawcy, aby stanowiło podstawę wydziedziczenia, musi mieć charakter jednoznacznie naganny, a więc wynikać z jego oczywistej winy czyli być spowodowane okolicznościami, które leżą wyłącznie po stronie takiej osoby. Jako przykłady takiego zachowania można wskazać:
- wszczynanie przez spadkobiercę ciągłych awantur,
- kierowanie pod adresem spadkodawcy nieuzasadnionych i krzywdzących zarzutów,
- wyrzucenie go z domu,
- brak udziału w jego życiu choćby poprzez wizyty w jego miejscu zamieszkania czy okazywanie zainteresowania jego sprawami.
Podkreślić trzeba, iż zaniechanie widywania się, spowodowane uzasadnionymi zarzutami wobec spadkodawcy, nawet jeżeli trwało przez kilka lat, nie może być poczytane za uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych względem spadkodawcy. Także jeśli to sam spadkodawca zaniedbywał kontakty rodzinne, nie może na tej podstawie wydziedziczyć najbliższych.
Jakie osoby mogą być wydziedziczone?
Wydziedziczenie może dotyczyć:
- zstępnych, a więc dzieci spadkodawcy, jego wnuków, prawnuków, etc.
- małżonka oraz
- rodziców.
Nie jest możliwe zastosowanie wydziedziczenia wobec jakichkolwiek innych osób.
W jaki sposób można dokonać wydziedziczenia?
Wydziedziczenie może zostać dokonane tylko i wyłącznie w testamencie. Następuje ono poprzez umieszczenie w nim przez testatora odpowiedniego oświadczenia woli. Trzeba przy tym pamiętać, że przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać wprost z treści testamentu i zostać w nim szczegółowo opisana oraz uzasadniona.
Wydziedziczenie staje się skuteczne dopiero z chwilą otwarcia spadku, a więc śmierci spadkodawcy. Tym samym, może ono zostać aż do tego momentu odwołane, jeżeli pomiędzy spadkodawcą, a spadkobiercą doszło do zmiany stosunków na lepsze.
Wydziedziczenie może być całkowite lub też jedynie częściowe. Skutkiem tego ostatniego jest pozbawienie spadkobiercy tylko części zachowku. Dopuszczalne jest uczynienie go pod warunkiem jednak tylko przypadku, gdy powód jego zastosowania istnieje w chwili sporządzenia testamentu. Brak takiej przesłanki skutkować będzie bezskutecznością wydziedziczenia. Zaznaczyć trzeba, że nie może to zostać konwalidowane poprzez późniejsze pojawienie się takiej przyczyny. Nie jest więc możliwe zastrzeżenie, że wydziedziczenie nastąpi, jeżeli spadkobierca popadnie w przyszłości w nałóg hazardowy, czy też dopuści się zaniedbywania spraw rodziny. Dopuszczalne jest natomiast zastrzeżenie, iż wydziedziczenie utraci swoją moc, jeśli syn będący alkoholikiem podda się odpowiedniemu leczeniu odwykowemu.
Musisz wiedzieć, iż wydziedziczenie nie ma charakteru ostatecznego – spadkodawca bowiem może aż do chwili swojej śmierci zniszczyć, zmienić lub odwołać istniejący testament.
Jakie są skutki prawne wydziedziczenia?
Skutkiem prawnym wydziedziczenia jest pozbawienie spadkobiercy nie tylko bezpośredniego udziału w masie spadkowej, ale nawet prawa do zachowku.
Zaznaczyć jednak trzeba, że zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, nawet jeśli przeżył on spadkodawcę.
Kiedy wydziedziczenie nie jest możliwe?
Jak stanowią obowiązujące przepisy, spadkodawca nie może wydziedziczyć uprawnionego do zachowku, jeżeli przebaczył mu jego zachowanie jeszcze przed sporządzeniem testamentu.
Jeśli w chwili przebaczenia spadkodawca nie miał zdolności do czynności prawnych, jest ono skuteczne tylko wtedy, gdy nastąpiło z dostatecznym rozeznaniem.
Co ciekawe, prawo nie narzuca formy w jakiej przebaczenie ma nastąpić. Nie ma więc przeszkód, aby było ono ustne, choć najlepiej, aby miało postać pisemną – dla celów dowodowych.
Co to jest wyłączenie od dziedziczenia?
Wyłączenie spadkobiercy od dziedziczenia może nastąpić na dwa sposoby:
- w testamencie,
- w drodze postępowania sądowego.
Wyłączenie od dziedziczenia w testamencie
Wyłączenia od dziedziczenia w testamencie dokonuje spadkodawca poprzez pominięcie w nim osób, które chce pozbawić prawa do udziału w pozostawionym przez siebie po śmierci majątku spadkowym. Jest to tzw. testament negatywny, o którym pisałem na początku tego wpisu. Co ważne, nie jest konieczne wskazywanie przyczyn takiej decyzji testatora. Trzeba jednak pamiętać, że takie wyłączenie od dziedziczenia nie oznacza pozbawienia prawa do zachowku. Oznacza to, iż wyłączony spadkobierca może po zmarłym spadkodawcy wystąpić z roszczeniem o to świadczenie.
Wyłączenie od dziedziczenia w drodze postępowania sądowego
Wyłączenie od dziedziczenia w drodze postępowania sądowego jest szczególnego rodzaju narzędziem, przewidzianym w art. 940 Kodeksu cywilnego, które może zostać zastosowane tylko i wyłącznie wobec małżonka spadkodawcy i to jedynie ze ściśle wskazanych przyczyn.
Zgodnie z przywołaną normą prawną, małżonek jest wyłączony od dziedziczenia, jeżeli spadkodawca:
- wystąpił o orzeczenie rozwodu lub separacji z jego wyłącznej winy, a więc złożył w tym przedmiocie pozew i przed zakończeniem sprawy zmarł,
- żądanie to było uzasadnione.
Obie te przesłanki muszą wystąpić łącznie, czyli jednocześnie – w chwili otwarcia spadku po zmarłym.
Musisz wiedzieć, że wyłączenie małżonka od dziedziczenia nie następuje automatycznie, lecz jedynie na mocy orzeczenia sądu. Można go żądać jedynie w ramach odrębnego, specjalnie w tym celu wszczętego postępowania. Konieczne jest więc wystąpienie w tym przedmiocie z odpowiednim pozwem. Wynika to z faktu, iż śmierć spadkodawcy, jako powoda w postępowaniu rozwodowym lub separacyjnym, powoduje jego automatyczne umorzenie przez sąd.
Podkreślić trzeba, że jeśli małżonek, będący spadkodawcą, złożył pozew lub odpowiedź na pozew, z żądaniem orzeczenia winy współmałżonka, ale w toku postępowania zmienił swoje stanowisko i następnie domagał się wydania wyroku już bez orzekania o winie, wówczas nie będzie podstaw do wyłączenia drugiego małżonka od dziedziczenia. Co ważne, orzeczenie o wyłączeniu małżonka nie zapada automatycznie, jedynie na tej podstawie, że spadkodawca wystąpił z pozwem o rozwód lub separację.
Sąd orzekający w takiej sprawie, powinien bowiem przeprowadzić uprzednio wnikliwe postępowanie dowodowe, z którego musi wynikać ponad wszelką wątpliwość, że:
- nastąpił trwały (w przypadku separacji) i zupełny (w przypadku rozwodu) rozkład pożycia małżeńskiego,
- nie zachodzą negatywne przesłanki do orzeczenia rozwodu,
- pozostały przy życiu małżonek ponosi wyłączną winę w rozkładzie pożycia małżeńskiego.
Dopiero, gdy wynik postępowania wskazuje, że zachodzą wszystkie te przesłanki, sąd może wydać orzeczenie w którym wyłączy dotychczasowego małżonka spadkodawcy od dziedziczenia.
Kto może żądać wyłączenia małżonka od dziedziczenia?
Do żądania wyłączenia małżonka od dziedziczenia uprawniony jest każdy z pozostałych spadkobierców ustawowych powołanych do dziedziczenia w zbiegu z nim.
Pozwanym jest małżonek – spadkobierca lub, w razie jego śmierci – uprawnieni po nim spadkobiercy.
Jaki jest termin do złożenia powództwa o wyłączenie małżonka od dziedziczenia?
Termin do wytoczenia powództwa o wyłączenie małżonka od dziedziczenia wynosi sześć miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o otwarciu spadku, nie więcej jednak niż jeden rok od otwarcia spadku, czyli śmierci spadkodawcy.
Jakie są skutki prawne wyroku wyłączającego małżonka od dziedziczenia?
Bez względu na to, czy powództwo zostanie wytoczone przez jednego spadkobiercę, czy też przez kilku lub wszystkich z nich, wyrok wyłączający małżonka od dziedziczenia odnosi skutek w stosunku do wszystkich spadkobierców ustawowych.
Skutkiem wydania przez sąd takiego orzeczenia jest wyłączenie małżonka od dziedziczenia, tak jakby nie dożył on otwarcia spadku. Tym samym, nie przysługuje mu także roszczenie z tytułu zachowku.
